علم و اقسام آن

علم و اقسام آن | فلسفه برگر

در رابطه با تعریف علم نظریات متعددی مطرح شده است که در اینجا آنها را بررسی می‌کنیم.

تعریف علم مستلزم دور است؟

بعضی آگاهی و علم را جزو تصورات بدیهی دانسته‌اند و آن را مستغنی از تعریف می‌دانند.

آنها معتقدند که علم از کیفیات نفسانی و وجدانی است که هر کس آن را به طور وضوح در خود می‌یابد.

بنابراین همچنان که هر کس می‌داند گرسنگی و تشنگی چیست، می‌داند که علم و آگاهی به چه معناست.

حتّی عده‌ای علم را غیرقابل تعریف دانسته‌اند و معتقدند که تعریف علم مستلزم دور است.

زیرا هر چیزی به وسیله‌ی علم شناخته می‌شود و علم را باید به وسیله‌ی خود علم شناخت.

علم صورتی از شیء در نزد عقل حاصل می‌شود

اما دیگران در مقام تعریف علم برآمده و گفته‌اند: «العلم هو الصّوره الحاصله من الشّیء عند العقل».

یعنی علم عبارت از صورتی است که از شیء در نزد عقل یا قوه‌ی مدرکه حاصل شود.

مانند علم ما به خورشید، ماه، حیوان، مثلث، آهن و فلز که جزء تصورات است و یا علم به اینکه زمین کروی است و یا مجموع زوایای مثلث مساوی با دو قائمه است که جزء تصدیقات هستند.

فرق عالم و جاهل

مثلاً از فلان شخص که شما تاکنون ندیده‌اید و اسمش را نیز نشنیده‌اید، صورتی در ذهن شما موجود نیست.

امّا همین که او را دیدید و به او متوجه شدید، صورتی از او در آینه‌ی ذهن شما به وجود می‌آید و در این حال شما علم و آگاهی تازه‌ای حاصل کرده‌اید.

پس فرق عالم و جاهل در این است که در ذهن عالم صوری به وجود آمده که ذهن جاهل فاقد آنهاست.

تشابه ذهن و آینه

در واقع ذهن به منزله‌ی آینه است که صور اشیاء در آن منقش و مرتسم می‌گردد.

وجه تشابه ذهن به آینه آن است که:

1)تا چیزی مقابل آینه نباشد، نقشی در آن به وجود نمی‌آید. ذهن هم تا توجه به امری نکند صورتی از آن چیز در او حاصل نخواهد شد.

2)چون چیزی در مقابل آینه قرار گیرد، صورتی از آن در آینه نقش می‌بندد و آینه آن صورت را قبول می‌کند. همچنین چون ذهن به امری توجه کند، صورتی از آن امر در آن ارتسام می‌یابد و ذهن آن صورت را می‌پذیرد.

3)صورتی که در آینه حاصل می‌شود، با صاحب صورت، کمال نسبت و ارتباط را دارد.

چنان که از انسان صورت انسان به وجود می‌آید و از اسب صورت اسب نقش می‌بندد. صوری هم که از اشیاء در ذهن برانگیخته می‌شود، با آن اشیا نسبت دارد.

تفاوت ذهن با آینه

وجه اختلاف ذهن از آینه آن است که:

1-در آینه فقط صور محسوسات آن هم فقط مبصرات از قبیل ماه و خورشید و درخت منتقش می‌گردد. در صورتی که در ذهن علاوه بر صورت مبصرات، صورت مسموعات و ملموسات و مشمومات و غیره نیز بوجود می‌آید.

2-آینه موجودی ناآگاه است و به صورت‌هایی که در آن منعکس می‌شود هیچ گونه آگاهی ندارد. در صورتی که ذهن از تمامی آنچه در آن نقش می‌بندد آگاه و خبردار است.

3-آینه از کمترین دخل و تصرّف در صورت‌های خود عاجز است یعنی صرفاً منفعل می‌باشد. اما ذهن در صورت‌های خود به تصرّف و تغییر دست می‌زند.

منبع: محمد خوانساری، منطق صوری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *